28/05/2022
Sau bộ phim “Con Đường Trên Núi - On the Endless Road”, Poetic Cinema-Special Jury Prize ở Queens World FF 2018, đạo diễn Síu Phạm trở lại với bộ phim “Vào Đời” được công chiếu vào tháng 4 vừa rồi tại Việt Nam.
Studio Raw Language rất vui khi được trò chuyện cùng với cô Síu Phạm qua buổi phỏng vấn ngày hôm nay về các vấn đề cô quan tâm trong bộ phim thử nghiệm này của cô.
▪️ Cô có thể chia sẻ đôi lời về các ưu tiên của cô trong quá trình xây dựng kịch bản của phim không?
Năm 2014, Haniff (LHP quốc tế ở Hà Nội), đã chọn kịch bản này là Best project của BHD, tôi cũng tham gia vào HAF của LHP Hong Kong với Đạo Diễn Nguyễn Hoàng Điệp, VBlock để pitching kịch bản tìm nguồn tài trợ nhưng mãi đến tháng 10/2018 tôi mới có thể thực hiện được phim.
Yếu tố “Con người” trong điều kiện sống hàng ngày, con người xoay xở ra sao trong khuôn khổ của môi trường sống, là nguồn cảm hứng chính của tôi.
Tôi quan tâm đến ý tưởng về phẩm cách (dignity) của con người, tôi muốn hài hước và thi vị hoá cuộc đời, nói đến một thái độ sống thực tiễn và quả cảm của người Việt Nam. Câu chuyện có thể "thảm khốc" nhưng bề mặt không có gì là xao động, bởi phải “sống còn” trước đã. Đây là việc chính của hai chị em, Mai và Vinh, vì họ đứng trước cuộc đời, nơi mà "mọi thứ xảy ra đều không như ta tưởng", như câu dẫn chuyện ở đầu phim. Bị chấn thương trầm trọng trước cái chết đột ngột của bố mẹ, hai chị em phủ nhận thực tế và tìm quên trong chuyện mất trinh tiết để trở thành người lớn và đối diện được với cuộc sống. Chịu đựng một cách bình tĩnh và thản nhiên là phẩm cách của con người trước những khổ đau.
▪️ Vì sao cô chọn bối cảnh quay phim tại Việt Nam, cụ thể hơn là Hà Nội cho phim “Vào Đời” sau một thời gian sinh sống tại Thuỵ Sĩ. Việc chọn bối cảnh này mang ý nghĩa như thế nào với cô khi thực hiện công việc làm phim?
Tôi đã thực hiện ba phim ở VN, năm 2010 phim "Đó…hay Đây? Here…or There?" ở Hội An, năm 2013 "Căn phòng của Mẹ”, “Homostratus” ở Sài Gòn, năm 2015 tôi làm "Con Đường trên núi - On the Endless Road “ ở Nghĩa Lộ, vùng cao miền Bắc, và tôi nghĩ mình còn phải làm một phim ở Hà Nội… để cho đủ một vòng.
Tôi rời VN vào năm 1983 và định cư tại Thuỵ Sĩ từ đó, trong những năm 1990- 2010 tôi vừa đi làm vừa dựng kịch (sân khấu) và vẽ tranh. Việc tôi trở lại VN là một cơ duyên và tôi rất biết ơn những người đã tạo cho tôi cơ hội này.
▪️ Là một người phụ nữ của một thế hệ trước, điều gì khiến cô quyết định đưa kịch bản của phim “Vào Đời” xoay quanh cuộc sống của hai chị em của một thế hệ trẻ?
Nếu tôi có được một câu chuyện độc đáo, nói lên được những điều tôi muốn nói mà chưa có ai nói hoặc viết ra, thì nó sẽ trở thành một kịch bản, bất kể đó là thế hệ trẻ hay già, mọi lứa tuổi đều có những nét độc đáo của câu chuyện.
▪️ Yếu tố con người được thấy rõ trong bộ phim của cô. Em cảm nhận mỗi nhân vật đều có những đặc điểm mà chúng ta có thể nhìn thấy và đồng cảm sau khi xem phim. Cô Síu có thể cho chia sẻ thêm về quá trình xây dựng nhân vật của cô và điều gì cô đặc biệt quan tâm đến nhất, ví dụ điển hình nhất là hai chị em mồ côi cha mẹ trong phim “Vào Đời”.
Mai và Vinh, là những đứa trẻ mới lớn, bỗng nhiên bị ném vào cuộc sống, như đã nói ở trên.
Hai chị em này lạnh lùng, can đảm đương đầu với cuộc sống là cách tự vệ duy nhất trong vài ngày sau cái chết của bố mẹ.
Qua cái nhìn ngây thơ và trong sáng của họ, mất trinh là một công đoạn bắt buộc của mỗi người, để trở thành người lớn có thể đối phó được với đời.
Vinh nói "mình chỉ lấy kinh nghiệm thôi mà”, và Mai trả lời "có gì thay đổi đâu”, chúng ta nhìn thấy cuộc sống sẽ rất khó khăn, và thái độ sống dửng dưng, "cool" trước mọi vấn đề là cách sống xứng đáng nhất.
Hai chị em có những trải nghiệm đầu tiên về tình dục nhưng ở đây họ không phải gánh một cảm giác tội lỗi hay đau thương hay kể cả tuyệt vời nào cả. Đấy chỉ là một cách Vào Đời. Điều tôi muốn nói là, tính cách tình dục ở lứa tuổi này chưa được xác định, hay nói đúng hơn nó sẽ được xác định bởi hành vi, ở đây là hành vi tự do lựa chọn và quyết định dửng dưng, không ràng buộc của Mai và Vinh.
Tất nhiên kịch bản Vào Đời không chỉ có thế, nó bao gồm nhiều lớp ẩn dụ, chẳng hạn về cuộc sống của con người trong một xã hội đang trên đà phát triển, về sự đi tìm chất thơ cho đời sống qua vùng hoài niệm dĩ vãng cũng như số phận của những con người đơn lẻ tình trạng và tâm sự của họ trong cái xã hội tiêu thụ tối đa…
Kịch bản của tôi viết với rất nhiều chi tiết, sau đó tôi sẽ bỏ bớt dần những "dư thừa" để đi tới một kịch bản ngắn gọn. Đây là cách làm việc của một người làm phim độc lập thật sự, với một budget rất nhỏ bé. Nhưng chính điểm bất lợi này lại ưu điểm đưa tới những quyết định cô đọng, nghĩa là chỉ nói đến những gì thiết yếu, không màu mè dông dài.
▪️ Theo như em được biết, những bộ phim trước đó của cô mang tính thử nghiệm cao. Phim “Vào Đời” lại khác biệt so với các câu chuyện cô kể trước đó. Cô Síu hãy chia sẽ thêm về điều làm cô đi đến quyết định làm phim “Vào Đời”.
Nói chung, một phim khi được gắn chất "thử nghiệm" thường chỉ ra việc thiếu sót phương tiện, và mang tính chất "khó hiểu" đối với số đông khán giả. Nhưng "thử nghiệm" xác định một cung cách của nghệ thuật, mang lại một ngôn ngữ điện ảnh mới. Đó là cung cách của tôi.
Kịch bản và bối cảnh của phim Vào Đời là cả một cuộc phiêu lưu mới cho tôi. Nhìn bề mặt Vào Đời có vẻ dễ tiếp cận nhất trong những phim tôi đã thực hiện, nhưng không phải chỉ có thế, tôi còn muốn thực hiện phim Vào Đời như viết một bài thơ. Khi nói đó là một bài thơ thì người xem sẽ phải sử dụng trái tim và trí tưởng tượng của mình. Tôi mong đợi khán giả xem phim đồng sáng tạo với tôi, giúp tôi nhìn ra thêm những điều khác nữa.
▪️ Quan điểm của cô về một bộ phim hay?
Có rất nhiều quan điểm khác nhau về thế nào là một bộ phim hay, câu trả lời tùy thuộc vào vị trí, vào trình độ, vào cái nhìn riêng tư kể cả vào mục đích của người làm phim. Cũng như ta cần phải phân biệt loại phim thuộc về kỹ nghệ phim ảnh, hay loại phim theo cách thức thủ công của tác giả.
Dù loại nào đi nữa, tính cách " chân thành độc đáo" của tác phẩm là điều quan trọng. Một phim hay có thể thay đổi cách suy nghĩ, cách cảm nhận cuộc đời của người xem. Khán giả Việt Nam, nhất là giới trẻ, hiện nay được tiếp cận với các phim kinh điển, các phim “để đời” nên trình độ thưởng thức nghệ thuật rất cao
Có một nguyên tắc cơ bản mà rất ít người biết: đó là sự tiết chế. Đó là cái mẹo của việc làm ra điều tuyệt vời từ cái “không có gì” bởi vì nó chân thành, không bị giả. Việc “kiệm lời, kiệm cử chỉ” trong một cảnh quay sẽ khiến khán giả cảm nhận tốt vì phải “động não”, phải tập trung khi xem. Tôi nghĩ không khán giả nào muốn bị sỏ mũi khi xem phim.
▪️ Kiến trúc được lặp đi lặp lại rõ ràng trong phim của cô cũng như sự ứng dụng của âm nhạc thử nghiệm trong phim Vào Đời. Cô Síu có thể chia sẻ thêm về việc đưa những yếu tố này vào những hình ảnh chuyển động không? Và những yếu tố này mang đến giá trị nghệ thuật gì duới góc nhìn một đạo diễn?
Các công trình xây dựng khổng lồ của những đường xe điện trên cao khắp Hà Nội vào cuối năm 2018, đã được quay rất nhiều. Đây cũng là cách làm việc của chúng tôi (với người bạn đồng hành JL Mello) giống như khi thực hiện phim “Căn phòng của Mẹ - Homostratus”, tôi đã ghi lại hình ảnh của Sài Gòn từ cả hai năm trước. Cách này sẽ giúp chúng tôi mạch lạc trong việc dựng phim và nhất là chúng tôi rất quan tâm đến môi trường xã hội.
Những cảnh quay, mà cameraman Võ Thanh Tiền gọi là "quay không khí" ở Hà Nội này đã đóng một vai chính trong phim Vào Đời. Đây là một "sợi chỉ đỏ" dẫn câu truyện và là nền tảng của truyện phim.
Tôi liên kết các nhân vật với môi trường của họ như họ là những mảnh ghép rời rạc của kiến trúc và đã bị quên lãng trong công trình hiện đại hoá thành phố.
Những công trình ấy đã kéo dài nhiều năm, đôi khi bị tạm dừng hoặc vẫn được tiếp tục đã tạo ra một quang cảnh rất bề bộn, rất lộn xộn. Những nhịp cầu gẫy khổng lồ, các đường nét ngang dọc của bê tông, cement, sắt thép ngang ngửa, đủ loại và đủ kiểu. Trong dòng lưu thông xe cộ liên tục và nhọc nhằn của đời sống thường nhật, chúng tạo ra những hình ảnh rất kỷ hà, rất ấn tượng và chúng lại càng thể hiện rõ sự thờ ơ và tác động tiêu cực của các công trình đô thị hoá đối với cư dân của nó.
Tất nhiên, thành phố sau 10, hay 20 năm sẽ mang một bộ mặt tân tiến hiện đại với những xe điện cao tốc. Tôi muốn “Vào Đời” nhắc nhở đến điều này: trên cơ sở lợi nhuận, những khó khăn của người nghèo đô thị không có lý do gì để được kể đến, tiến bộ và phát triển đã xóa bỏ quá khứ của họ, tương lai ở đâu đó, dễ nắm bắt nhưng thực tế chính là những bước khó khăn của hiện tại.
▪️ Có một cảm giác hoài cổ (Nostalgia) xuyên suốt trong bộ phim “Vào Đời”. Điều này có liên quan tới việc Việt Nam là quê hương của cô hay đơn giản là mang tính thẩm mỹ trong phim của cô?
Ở tuổi tôi, mọi câu chuyện đều bàng bạc một điều gì sắp mất hoặc đã mất.
Thật ra, trong Vào Đời, cái tình cảm "hoài cổ" mà em đề cập đến chính là nỗi ưu tư về tương lai. Tương lai của "giới trẻ", cũng như của "giới già" Việt Nam với cái đà phát triển của công nghệ tiên tiến này, chúng ta sẽ đi về đâu?
Những giá trị cũ của văn chương, triết lý, của tư tưởng và kể ca của tình cảm v.v… dần dần biến mất, có phải là một điều tốt trong tương lai?
Tôi nghĩ cái tình cảm này khiến phim tôi làm "mong manh" và "bùi ngùi" hơn.
Rất có thể điều này mang lại tính thẩm mỹ và tính chân thật trong các phim của tôi bởi mối lo “con bò trắng răng” này.
▪️ Cô có thể cho em biết về sự liên kết giữa yếu tố thị giác và thông điệp trong phim của cô không?
Hình ảnh hay yếu tố thị giác tất nhiên phải liên kết với những điều tôi muốn nói. Phim của tôi thường thuần về tình cảm và trí tưởng tượng và tôi đều để mở, mỗi người cảm thấy một lời nhắn nhủ nào đó tuỳ theo độ cảm nhận của mình.
Về yếu tố thị giác: Trong không gian đánh dấu bằng các đường nét của đường rầy xe lửa, của các ngôi nhà cao tầng hay của những công trường huếch hoác, những hình ảnh của sinh hoạt đời thường của hai chị em ám chỉ một bề mặt kép: chẳng hạn Mai, quét nhà trong tiệm tóc hay Vinh quét căn phòng tối hoặc đi chợ về, trong vườn... Giữa cái bề mặt sôi động của thường nhật và bề mặt sâu lắng của tình cảm của các nhân vật, có một khoảng trống rỗng.
Khoảng trống này được xử lý ở cấp độ âm thanh cũng như ở cấp độ hình ảnh nhằm tạo ra sự hồi hộp cho khán giả về mặt cảm xúc bởi chính cái tình cảm bên trong, không hề biểu lộ ra ngoài của hai chị em, hay của bà nhạc sĩ mù mới nói lên tịnh cách của các nhân vật. Tôi muốn một thứ gì đó không đầy đủ để có thể mang lại cho người xem nỗi niềm của các nhân vật) ở đằng sau phần hình ảnh. Đôi khi, rất khó diễn đạt nhưng theo tôi, sự hoàn hảo giết chết mọi thứ. Tôi muốn khán giả nhìn ra cái tầm "quan trọng" và cái tầm "không-quan trọng" của các nỗi niềm theo quá trình phát triển ý tưởng của câu chuyện được kể.
Tôi có cảm tưởng người làm phim bây giờ chú trọng quá nhiều đến kỹ thuật mà quên đi phần quan trọng là phần ý tưởng, phần "nỗi niềm" của phim
▪️ Chuyển động của xã hội và kinh tế tại Việt Nam vào thời điểm hiện tại có gì khác biệt và những khác biệt ấy đã ảnh hưởng tới các quyết định sáng tạo của cô như thế nào?
Trong những năm vừa qua, việc xây dựng các cơ sở hạ tầng to tát (xa lộ, cụm cảng, các tuyến tàu điện ngầm ...) làm biến đổi sâu sắc bộ mặt của xã hội. Chúng ta đang ở chính giữa giòng chuyển động của xã hội và kinh tế tại Viet Nam, có rất nhiều cơ hội vì cái gì cũng là bắt đầu, cũng là đang trong tiến trình xây dựng...
Trong khung cảnh này, số phận của cá nhân một con người, hay của một gia đình nhỏ có thể không còn đáng kể nữa. Nghệ sĩ chúng tôi đang được nuôi nấng (cung cấp) bởi rất nhiều câu chuyện, rất nhiều đề tài của rất nhiều số phận, tôi nghĩ dù vui buồn, khó khăn hay thuận lợi đến đâu đi chăng nữa, nói như bạn tôi, nhà thơ, dịch giả Dương Tường, tôi cũng sẽ " đứng về phía nước mắt " để cảm nhận và sáng tác.
▪️ Một chút về cảm giác của cô Síu sau một chuyến công chiếu ở Việt Nam vừa rồi và cô mong muốn điều gì cho các bộ phim sắp tới của cô?
Tôi rất cảm động và sung sướng qua chuyến công chiếu phim "Vào Đời" tháng 4 vừa qua, từ Hà Nội đến Đà Lạt đến Sài Gòn rồi lại trở về Hà Nội, biết bao hạnh ngộ thú vị.
Tôi cảm động trước sự giúp đỡ của các em trẻ làm việc với tôi, các "hiệp sĩ mù nghe gió kiếm", không có những giúp đỡ hảo hiệp ấy sẽ không có những buổi chiếu phim đông đảo và hào hứng như vậy.
Tôi cũng rất sung sướng vì “Vào Đời” chỉ là một phim rất đời thường, rất nhỏ bé, rất giới hạn về kỹ thuật nhưng đã được khán giả đón nhận nồng nhiệt.
Tôi tin vào giới trẻ vào sức mạnh tư duy của họ, dựa trên nội dung, trên ý tưởng của vấn đề được đặt ra trong phim, không nhất thiết phải là những cảnh hoành tráng hay những màn "hoa lá cành" hoặc những màn hành động dữ dội…bởi trong đời thường, chúng ta sống bình thường, lành mạnh, thầm lặng hơn.
Đây là động cơ thúc đẩy tôi hy vọng mình còn đủ tài sức để làm việc trong những ngày sắp đến.
▪️ Cô Síu có điều gì quan trọng muốn chia sẻ tới các đạo diễn trẻ, cũng như là những người làm nghệ thuật trẻ đang thực hành nói chung không?
Tôi làm việc rất bản năng và tôi sống cũng dữ dội, bằng tất cả lòng đam mê của mình cho công việc, khi vẽ, viết hay làm phim… Tôi chia sẻ ý tưởng và thái độ sống của tôi với một số bạn bè và với các em, các cộng sự viên, trong việc sáng tạo. Bởi chúng tôi có rất ít phương tiện, và chỉ có trái tim của mình.
Tôi "khuyên nhủ" các em, như nhà làm phim Werner Herzog đã khuyên là "Hãy đọc, đọc, đọc…!" Hãy đọc rất nhiều, xem rất nhiều, hãy làm mọi việc bằng trái tim và lòng chân thành của mình.
Khi viết đến đây, tôi nghĩ ngay là câu trả lời của mình đã "cổ lỗ xỉ", không hợp thời đại so với số đông, bởi muốn thành công lại là cả một câu chuyện khác.
Cảm ơn cô Síu Phạm đã tham gia cùng Studio Raw Language trong buổi trò chuyện này.
Siu Pham wore The31 (), Yohji Yamamoto, Maison Margiela, Lemaire, and Shinesium ()
Interviewied and Art directed by Le Tien Duy (), Photographed by Mat Bet (.Bet), Styled by Mako Nakamori ()
