18/12/2022
จีนฮั่นหรือจีนจากราชวงศ์หมิง ; ชาวจีนใต้ในเมืองหลวงกรุงศรีอยุธยา
… ช่วงเวลารุ่งเรืองของการค้าทางทะเลก่อนจะถึงช่วงปลายสมัยกรุงศรีอยุธยาต่อเนื่องกับสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น ที่ชาวจีนทางใต้โดยการอพยพออกมาตั้งเมืองท่าค้าขายกึ่งอิสระทั้งที่ควบคุมปากน้ำไซ่งอน และปากน้ำโขงตอนกลางและตอนปลาย รวมทั้งเมืองท่าริมชายฝั่งที่เหลืออยู่แห่งเดียวของกัมพูชา และเมืองท่าที่ส่งทรัพยากรจากป่าได้อย่างสำคัญคือจันทบุรี ระยอง บางปลาสร้อยในสยาม ก่อนที่ชาวตะวันตกจะสร้างพื้นที่ทางอำนาจควบคุมการค้าต่างๆ ไว้ที่ฝ่ายตนในช่วงยุคอาณานิคมต่อจากนั้น
การเคลื่อนย้ายถิ่นฐานของชาวจีน ‘ช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา’ น่าจะเกิดในช่วงรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ที่เกิดเหตุการณ์เปลี่ยนราชวงศ์จากราชวงศ์หมิงเป็นราชวงศ์ชิง จนเป็นเหตุวุ่นวายทางภาคใต้ของจีนที่ชาวฮั่นไม่ยอมรับอำนาจของราชวงศ์ชาวแมนจู สืบมาจนชาวมณฑลกวางตุ้งและฮกเกี้ยนไปจนถึงฟูเจี้ยนจำนวนมากโยกย้ายออกจากบ้านเกิดเมืองนอนของตน อพยพไปตั้งถิ่นฐานต่างบ้านต่างเมือง โดยเฉพาะแถบเมืองท่าทางฮอยอันทางภาคกลางของเวียดนามและเมืองต่างๆ ในบริเวณดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง แล้วเดินทางไปยังกรุงศรีอยุธยา ไปทางคาบสมุทรทางใต้ ทางแหลมมลายู จนถึงหมู่เกาะต่างๆ รวมทั้งหมู่เกาะประเทศฟิลิปปินส์ในปัจจุบัน ปรากฎว่าพบคนเชื้อสายฮกเกี้ยนจำนวนมากตามเมืองท่าและชุมชนเก่าต่างๆ ตามที่กล่าวข้างต้น
ชาวจีนกลุ่มฮกเกี้ยนน่าจะคนจีนกลุ่มใหญ่ที่สุดและถือเป็นกลุ่มคนมีความรู้และร่ำรวยด้วยการค้า ซึ่งอพยพเข้าสู่กรุงศรีอยุธยาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททองเป็นครั้งใหญ่ อยู่อาศัยที่ย่านสองฝั่งคลองในไก่หรือนายก่ายที่กล่าวกันว่าเป็นคำจีนฮกเกี้ยน คือคลองมะขามเรียงทั้งสองฝั่งจากบริเวณป้อมเพชรทางทิศใต้ไปจนจรดวังหน้าหรือพระราชวังจันทรเกษม สองฝั่งคลอง มีทั้งตลาดใหญ่ตลาดน้อยตั้งอยู่ริมสองฝั่งคลอง ในย่านประตูจีนที่เป็นประตูน้ำอยู่ถัดจากปากคลองในไก่มาทางตะวันตก ยาวขนานกับแม่น้ำป่าสักจากสะพานประตูจีนจรดสะพานในไก่เป็นตลาดใหญ่ เป็นย่านการค้าขนาดใหญ่และสำคัญของชาวจีนในกรุงศรีอยุธยาเรียก ‘ตลาดใหญ่ท้ายพระนคร’ ส่วนทางป้อมเพชรไปจนถึงวัดสุวรรณดารารามทางตะวันออกของคลองในไก่ ขายเครื่องโต๊ะงานช่างไม้งานเหล็กต่างๆ
‘...ถนนย่านขนมจีนมีร้านโรงจีน ทำขนมเปียขนมโก๋เครื่องจังอับขนมจีนแห้งขายเปนร้านชำชื่อตลาดตลาดขนมจีน ๑
ถนนย่านบ้านวัดน้อยประตูจีน ซายเครื่องทองเหลื่องเคลือบแลปรอด ชื่อตลาดประตูจีน ๑
ถนนย่านในไก่เชิงตะภานประตูจีนไปถึงเชิงตะภานประตูในไก่ เปนตลาดใหญ่ มีตึกกร้านร้านจีนตั้งตึกทั้งสองฟากถนนหลวงจีนไทยนั่งร้านฃายของสรรพสิ่งของ เครื่องสำเภาเครื่องทองเหลืองทองขาว กระเบื้องถ้วยโถชามแพรสีต่างอย่างจีน แลไหมศรีต่างๆ เครื่องมือเหล็กแลสรรพเครื่องมาแต่เมืองจีนมีครบ มีของรัปทานเปนอาหารแลผลไม้มาแต่เมืองจีนวางรายในร้านฃายที่ท้องตลาด มีฃองสดขายเช้าเย็นสุกรเปดไก่ ปลาทเลแลปลาน้ำจืด ปูหอยต่างๆ หลายอย่างพันเปนตลาดใหญ่ยวดยิ่งในกรุง ชื่อตลาดใหญ่ท้ายพระนครอยู่ย่านในไก่ ๑
ถนนย่านสามม้าตั้งแต่เชิงตะภานในไก่กระวันออกไป จดถึงหัวมุมพระนครที่ชื่อตำบลหัวสาระภานั้น จีนตั้งโรงทำเครื่องจังอับแลขนมแห้งจีนต่างต่างหลายชนิดหลายอย่าง แลช่างจีนทำโต๊ะเตียงตู้เก้าอี้น้อยใหญ่ต่างต่างฃายต่อไป ช่างจีนทำถังไม้ใส่ปลอกไม้แลปลอกเหล็ก ถังใหญ่น้อยหลายชนิดฃายชาวพระนครรับซื้อไปใช้ต่างนางเลิ้ง แลทำสรรพเครื่องเหล็กต่างต่างฃาย แลรับจ้างตีเหล็กรูปพรรณ์ตามใจเชาเมืองมาจ้าง แลมีตลาดขายของสดเช้าเย็น ในท้ายตลาดตั้งแต่หัวโรงเหล็กต่อไป จนถึงประตูช่องกุตท่าเรือจ้างข้ามไปวัดเจ้าพระนางเชิง ชื่อตลาดน้อยอยู่ในย่านบ้านสามม้า ตลาดน้อยนี้ต่อเนื่องกับตลาดใหญ่ในย่านในไก่ เปนตลาดจีนชื่อตลาดน้อย ๑....’
ส่วนชาวแต้จิ๋วนั้นส่วนใหญ่อยู่ทางฝั่งคลองสวนพลู ย่านคลองสวนพลูนี้ เป็นชุมชนจีนดั้งเดิมที่น่าจะตั้งถิ่นฐานมาก่อนการสถาปนากรุงศรีอยุธยาเมื่อพุทธศตวรรษที่ ๑๙ เนื่องจาก ‘ปากคลองสวนพลู’ นั้นเรียกว่า ‘ปากน้ำแม่เบี้ย’ ซึ่งเป็นปากน้ำสำคัญก่อนจะมีการปรับเปลี่ยนทางน้ำในเวลาต่อมาจนกลายเป็นลำคลองไม่กว้างนัก มีศาลเจ้าเก่าดั้งเดิมคือศาลปากน้ำแม่เบี้ยและใกล้เคียงกับศาลเจ้าแม่สร้อยดอกหมากที่อยู่ภายในวัดพนัญเชิง และสุสานจีนที่น่าจะกว้างใหญ่และเก่าแก่ที่สุดในสยาม และน่าจะมีกลุ่มคนจีนหลากหลายกลุ่ม ทั้งชาวแต้จิ๋ว, ฮากกาหรือแคะ ไหหลำ และฮกเกี้ยน ซึ่งพระบิดาของสมเด็จพระเจ้าตากสินฯ เป็นจีนแต้จิ๋ว เคยมีถิ่นฐานแถบคลองสวนพลู ข้างวัดพนัญเชิง คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม เอกสารจากหอหลวงกล่าวถึงแถบบริเวณนี้ว่า
‘ตามแถวปากคลองสวนพลู ตลอดมาจนน่าวัดเจ้าพระนางเชิง ๑ บ้านในคลองสวนพลู พวกจีนตั้งเตาต้มสุราเลี้ยงสุกรฃาย แลทำเส้นหมี่แห้งฃาย ๑’
เราไม่ทราบว่าชาวจีนในพระนครศรีอยุธยาที่ทำการค้าภายในกำแพงพระนคร และที่ออกมาตั้งเตาต้มเหล้าเลี้ยงหมูนอกกำแพงพระนครนั้นเป็นกลุ่มก้อนของชาวจีนจากถิ่นใดบ้าง และน่าจะเป็นจีนจำนวนไม่น้อยที่โยกย้ายออกมาจากบ้านเมืองของตนเมื่อเปลี่ยนราชวงศ์จากราชวงศ์หมิงมาเป็นราชวงศ์ชิงของชาวแมนจู ถือเป็นการล่มสลายของแผ่นดินในราชวงศ์หมิงที่เสีย ‘ปักกิ่ง’ เมืองหลวงให้กับชาวแมนจูเรียที่อยู่ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือเมื่อ พ.ศ. ๒๑๘๗ ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง เป็นการยึดครองแผ่นดินทางเหนือ ราชนิกูลจากราชวงศ์หมิงบางส่วนและขุนนางอพยพลงทางใต้ไปยัง ‘ฝูโจว’ ในมณฑลฝูเจี้ยนหรือฮกเกี้ยน ซึ่งนักปราชญ์และผู้รู้ในพื้นที่หัวเมืองอื่นๆ ต่างจับอาวุธขึ้นต่อสู้เพื่อลบความอัปยศในความรู้สึกของชาวฮั่นครั้งนี้ โดยมีศูนย์กลางของผู้ปรารถนาจะกู้แผ่นดิงหมิงอยู่ที่จีนทางใต้ ได้แก่ฝูโจว, กว่างโจวในมณฑลกวางตุ้ง, อันหลงในมณฑลกุ้ยโจว และได้รับการสนับสนุนจากชาวมุสลิมนิยมราชวงศ์หมิงทางตะวันตกเฉียงเหนืออย่างเต็มที่ จนไปตั้งมั่นอยู่ที่เกาะไต้หวันและพ่ายแพ้จนสิ้นขบวนการเมื่อ พ.ศ. ๒๒๒๘ ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ
ติดตามเพิ่มเติมได้ที่ หนังสือ “บ้านเมืองเบื้องบูรพา” : วลัยลักษณ์ ทรงศิริ
…
ติดตามบทความ วิดีโอ และรายการต่างๆ เพิ่มเติมได้ที่
Official Web : https://siamdesa.org
https://www.facebook.com/สยามเทศะ-โดยมูลนิธิเล็ก-ประไพ-วิริยะพันธุ์-323215901674254
https://www.youtube.com/user/lekprapai/featured
https://www.instagram.com/siamdesa_lekprapai/?hl=th
https://lek-prapai.org/home
https://www.blockdit.com/pages/60934dc31b39400c4b221773
