24/11/2025
धेरैलाई लाग्छ—‘नेपाली’ हुनु एउटा पुरानो, स्थिर र स्वाभाविक सत्य हो। तर इतिहास भन्छ, हाम्रो पहिचान त्यति सरल छैन। यो शक्ति, धर्म, राजनीति र विद्रोहले बनेको लगातार बदलिँदो कथा हो।
विश्लेषक सीके लाल को पुस्तक ‘नेपाली हुनलाई’ मा आधारित भएर, यहाँ नेपाली पहिचानबारे पाँच महत्वपूर्ण सत्य प्रस्तुत छन्—जो सुन्दा आश्चर्य लाग्न सक्छ।
⸻
१. ‘असिल हिन्दुस्थाना’: राज्यभन्दा पहिले धार्मिक परियोजना
पृथ्वीनारायण शाहको ‘एकीकरण’ केवल सैन्य अभियान मात्र थिएन। त्यो भारतमा बढ्दै गएको मुगल-इस्लामिक प्रभावबाट सुरक्षित एक ‘शुद्ध हिन्दुस्तान’ बनाउने धार्मिक–राजनीतिक परियोजनासमेत थियो।
उनीहरूको सफलतामा पण्डित, जोगी, सन्यासीहरूको अनौपचारिक गुप्तचर सञ्जाल ले ठूलो भूमिका खेलेको थियो।
⸻
२. ‘वफादार गोरखाली’: वीरताको कथा ब्रिटिसले निर्माण गरेको
हामीले गौरव गर्ने ‘गोर्खाली’ पहिचानलाई ब्रिटिस साम्राज्यले आफ्नो सैन्य आवश्यकताका लागि संस्थागत बनायो।
१८५७ पछि उनीहरूले बफादार लडाकु खोजे—र गोर्खालीलाई अलग “लडाकु जाति” का रूपमा तयार गरियो।
राणाहरूको स्वार्थ र ब्रिटिस रणनीतिले गोर्खाली पहिचानलाई एउटा राजनीतिक उत्पादन बनायो।
⸻
३. महेन्द्रको ‘एक देश, एक भेष’: माथिबाट थोपरिएको राष्ट्रवाद
पञ्चायतकालको राष्ट्रवाद कुनै स्वतः विकसित विचार थिएन।
राजा महेन्द्रले पहाड–हिन्दू–राजतन्त्रात्मक संस्कृतिलाई राष्ट्रिय पहिचान का रूपमा थोपरे।
शिक्षा, रेडियो, पोशाक, भाषा—सबैलाई एउटै मोडेलमा ढालेर विविधतामाथि पर्दा हालियो।
⸻
४. विद्रोहहरू: नयाँ पहिचानको जन्म
माओवादी युद्ध र मधेस आन्दोलन केवल राजनीतिक द्वन्द्व थिएनन्।
यी आन्दोलनहरूले एकल नेपालीपन को पुरानो ढाँचालाई तोडे—र बहुजातीय, बहुभाषिक वास्तविकतालाई केन्द्रमा ल्याए।
अब एक मानिस नेपाली पनि हुन सक्छ र थारू/मधेसी/मगर पनि—दुवैमा कुनै विरोध छैन भन्ने सोच स्थापित भयो।
⸻
५. ‘नेपालीपन’ बाट ‘नेपालियता’: भविष्यको बाटो
सीके लालले दुई शब्दबीचको ठूलो फरक देखाउनुहुन्छ:
• नेपालीपन (Nepalipan): सांस्कृतिक पहिचान—जुन विश्वभर राख्न सकिन्छ।
• नेपालियता (Nepaliyeta): राजनीतिक पहिचान—राज्य, नागरिकता र साझा भविष्यमा आधारित।
हामीलाई अब राज्यको नागरिकतामा आधारित, समावेशी र बहुल पहिचानतर्फ अघि बढ्न आवश्यक छ।
⸻
निष्कर्ष
नेपाली पहिचान कुनै स्थिर शिलालेख होइन।
यो पृथ्वीनारायण शाहदेखि महेन्द्रको राष्ट्रवाद र त्यसलाई चुनौती दिने विद्रोहहरूसम्म—निरन्तर बदलिँदो कथा हो।
आज पुरानो मोडेल भत्किँदै छ, नयाँ पूरा बनेको छैन।
अहिलेको ठूलो प्रश्न—अब हामी कुन कथा लेख्ने?
