Tot de dood ons scheidt

05/07/2025

Het verhaal van Heinz van Mindeno: schaker en getrouwd in Westerbork.

Een tijdje terug werd ik benaderd door Lode Broekman, die werkt aan een bijzonder project: hij onderzoekt de 36 Joodse leden van de Amsterdamse schaakclub Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap (VAS), die in de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Een van hen was Heinz Erwin van Mindeno – er is nog een openingszet naar hem genoemd.

Op 19 april 1943 trouwt hij in Kamp Westerbork met Riel van Duren. Lode beschrijft het verstandshuwelijk dat ze sloten heel treffend:

“Het is 23 januari 1943. Riel staat op het punt om vanuit kamp Westerbork gedeporteerd te worden naar Auschwitz; ze zit al in de trein. Ze heeft eerder op de lijst gestaan, maar is de dans elke keer ontsprongen. Tien minuten voor het vertrek van de trein komt Heinz van Mindeno aangehold en zegt tegen Riel: ‘Als je met me trouwt, kan je hier blijven’!
In alle haast heeft ze overwogen wat beter is: blijven en een schijnhuwelijk aangaan met iemand waar ze na de oorlog weer van zal gaan scheiden, of naar het buitenland, naar het grote onbekende te gaan. Waardoor ze het contact zou verliezen met haar vrienden, met haar grote liefde en verloofde Thom. Riel ging voor haar verstand en negeerde haar gevoelens. Ze koos ervoor er alles aan te doen om te kunnen blijven en weer terug te kunnen keren naar haar verloofde. Ze kiest daarom voor het schijnhuwelijk met Heinz.
Dit huwelijk wordt gesloten op 19 april 1943. Het was mooi weer. Riel leent een mooie donkerblauwe jurk met witte stippeltjes van vriendin Lenie en heeft een bos bloemen. Voor Hans is een hoed en een jasje geregeld. Een medelid van de Kolonne schrijft over ‘het ideale liefdespaar’.”

Later dat jaar worden ze op transport gesteld naar Auschwitz, waar ze op 16 september aankomen: “In dit vernietigingskamp worden ze bij aankomst direct van elkaar gescheiden en verliezen ze elkaar uit het oog. Het blijkt een definitieve scheiding te zijn. Heinz wordt naar Auschwitz-Monowitz gestuurd en tewerkgesteld in de Buna-Werke, een fabriek voor de productie van synthetisch rubber. Hij overlijdt op 8 januari 1944, ‘waarschijnlijk door uitputting, ziekte of vergassing’, zoals op een overlijdensakte van het Rode Kruis uit 1950 te lezen valt. Riel kon als overlevende van de vernietigingskampen haar leven voortzetten.”

Lees de hele geschiedenis van Heinz en de andere Joodse leden van het Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap op de mooie website van De 36 van VAS .

Heinz Erwin van Mindeno, geboren 31 augustus 1922 te Berlijn. Zijn grootouders en vader waren Nederlanders, geboren te Rotterdam. Allen hadden een band met Berlijn. Grootvader Bernard, koopman van …

27/08/2023

Het is vandaag precies 81 jaar geleden dat Friederika Zilversmit en David Goud zijn getrouwd in Kamp Westerbork. Op 27 augustus 1942 gaven ze elkaar het ja-woord.

Ze kenden elkaar al voordat ze aankwamen in het kamp. Ze werkten allebei bij de Nederlands Israëlitische Gemeente Haarlem. Eerder was David werkzaam als corrector bij de firma Enschedé, maar hij verloor zijn baan toen alle Joodse werknemers ontslagen werden. Friederika en David gingen op 5 augustus 1942 in ondertrouw in Haarlem.

Het huwelijk werd in het kamp voltrokken in bijzijn van hun vier ouders. De dag erna wordt het bruidspaar mét ouders naar Auschwitz gestuurd, waar ze op David na allemaal gedood worden op de dag van aankomst, 31 augustus 1942. Dat is vier dagen na het huwelijk. Friederika is dan 20 jaar. David sterft maanden later, met als officiële datum van overlijden 30 april 1943. Hij is 27 jaar geworden.

Vorig jaar werden er struikelstenen onthuld op de plekken waar Friederika en David hadden gewoond. Dat was heel ontroerend. Natuurlijk vooral doordat er nabestaanden aanwezig waren, maar ook door het daadwerkelijk lopen van de ene naar het andere plek in de stad terwijl je je realiseert dat Friederika en David dat ook gedaan moeten hebben in verliefdheid en in relatieve vrijheid.

❤
Saskia

>>>>
De struikelsteen van Friederika vind je voor de Lange Wijngaardstraat 14 en die van David voor de Jansstraat 87 – beide in Haarlem.

‘Tot de dood ons scheidt. De huwelijken in Kamp Westerbork’ van Saskia Aukema verscheen in 2022; drukkerij Zwaan Lenoir; vormgeving Suze Swarte; prijs: 32,95 euro; te verkrijgen via https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork/

24/08/2023

Het is vandaag precies 81 jaar geleden dat Henriette (Jetty) Gobitz en David Blom in Kamp Westerbork zijn getrouwd. Ze kwamen als verloofd stel aan in Westerbork, en trouwden op 24 augustus 1942.

De foto rechts, dus van het bruidspaar samen, is bewaard in Jetty’s familie. Jetty's zus Carla zou er later over zeggen: "Mijn zus Jetty is nog in Westerbork getrouwd, met een mijnheer Blom. Ik heb zelfs nog de trouwfoto die daar is gemaakt, zij heeft hem ons opgestuurd. Dat is allemaal geregistreerd."

De groepsfoto is juist naar de familie van David gestuurd. De vrouw rechts op de groepsfoto is getuige Sara Karels-Pels (haar dochter Mina trouwde ook in Kamp Westerbork). In de jongen naast haar herkent de familie Jose Maurice, Jetty’s broer. De dame daar weer naast is mogelijk de tweede getuige, Selina Kleerekooper.

Enkele dagen na hun huwelijk worden ze op transport gesteld naar Auschwitz, waar Jetty direct bij aankomst vergast wordt, op 3 september 1942. Zij is dan 18 jaar. David wordt nog voor Auschwitz uit de trein gehaald, bij het plaatsje Kosel en hij bezwijkt begin 1944. Hij is dan 20 jaar.

David en Jetty zijn slechts 10 dagen getrouwd geweest tot de dood hen scheidde.

❤
Saskia

>>>>
Het was Frits Slicht die sprak met Carla, de zus van Jetty: https://www.joodsmonument.nl/nl/page/575396/carla-kaplan---gobitz-over-haar-familie.

‘Tot de dood ons scheidt. De huwelijken in Kamp Westerbork’ verscheen in 2022; drukkerij Zwaan Lenoir; vormgeving Suze Swarte; prijs: 32,95 euro; te verkrijgen via https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork/.

06/08/2023

VRAAGJE. Misschien wel de allergrootste frustratie bij het samenstellen van het boek ‘Tot de dood ons scheidt’: nog altijd weet ik niet welk bruidspaar er op deze foto staat. Omdat mijn doel bij het maken van mijn boek was om de namen een gezicht te geven, kon ik de foto niet opnemen in het boek, wat ik zo jammer vond. Ik wilde natuurlijk eigenlijk ALLE foto’s opnemen die er bestonden.

Toch heb ik wel een belangrijke aanwijzing. Ik heb de foto namelijk van de beeldbank van het NIOD, en daar staat vermeld dat het bruidspaar getrouwd is “in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork”. Westerbork had die naam en functie tot juli 1942. Voor die tijd zijn er negentien stellen voor de wet getrouwd. En omdat ik van enkele stellen vrij goed weet ik hoe ze eruitzagen, hou ik alleen deze koppels over:

Herta Isolde Berg en Ernst Mass
Regina Krohn en Arthur Adler
Marianne Oling en Israel Frost
Lotte Schmulewitz en Rudolf Fried
Charlotte Kahn en Bernhard Erich Lewinsohn
Rosine Frank en Samuel Rattenbach
Ilse Selma Loewenstein en Arthur Schallamach
Irmgard Gross en Schaja Weisbeker
Sabina Neumann en Bernhard Blatt
Camilla Reisch en Stephan Prager
Regina Klein en Abraham Josek Wagensberg
Hilde Soesman en Fritz Lowe
Erna Suschny en Walter Sally Kaplan
Gena Weinrib en Juda Maer Gutgold
Frymet Lewkowicz en Moszek Wajnsztok

En oké, er is nog een extra aanwijzing: van Sabina Neumann en Bernhard Blatt weet ik dat zij ook Joods getrouwd zijn (en van een Joods huwelijk zien we hier beeld). Sabina was op haar huwelijksdag 32 jaar en Bernhard 31 jaar.

Een andere mogelijkheid is dat het stel alléén Jood getrouwd is, en geen burgerlijk huwelijk heeft gehad (bijvoorbeeld omdat ze al voor de wet getrouwd waren in hun oorspronkelijke woonplaats).

Mocht iemand meer informatie hebben (dus ook informatie over wie van de bovenstaande namen níét hoort bij de foto): ik zou nog altijd benieuwd zijn! Delen is lief! 🙏

❤
Saskia Aukema

Vraag naar aanleiding van het boek ‘Tot de dood ons scheidt. De huwelijken van Kamp Westerbork’ van Saskia Aukema; drukkerij Zwaan Lenoir; vormgeving Studio Suze Swarte; prijs: 32,95 euro; te verkrijgen via https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork/

01/08/2023

Vandaag precies 81 jaar geleden trouwden Betty Peekel en Harry Levie: op 1 augustus 1942. Twee dagen na de huwelijksvoltrekking werden zowel het bruidspaar zelf als de ouders van de bruid op transport gesteld naar Auschwitz. De moeder van Betty sterft op de dag van aankomst. Van de overige gezinsleden is de overlijdensdatum vastgesteld op 30 september 1942. Betty en Harry zijn 60 dagen getrouwd als de dood hen scheidt.

Harry’s zus Rosetta is ook in Westerbork getrouwd. Over haar vertel ik later meer.

❤
Saskia

Uit: ‘Tot de dood ons scheidt. De huwelijken van Kamp Westerbork’ van Saskia Aukema; drukkerij Zwaan Lenoir; vormgeving Suze Swarte; prijs: 32,95 euro; te verkrijgen via https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork

30/07/2023

Mensen die het boek ‘Tot de dood ons scheidt’ bezitten, herkennen wellicht de linkerfoto. Te zien zijn Sonja Salmagne en Peter Mendel Margules op hun bruiloft, 27 juli 1942 in Kamp Westerbork. (Een paar dagen terug, op hun trouwdag, schreef ik ook een stukje over hen.)

De foto kwam oorspronkelijk uit het familiealbum van Sonja en Peter, en ik mocht die van hun dochter Jacqueline gebruiken voor ‘Tot de dood ons scheidt’. Maar in dat familie-album stond nóg een foto: Peter en Sonja jaren later, in een vergelijkbare pose. Zo mooi!

Ik kon de recentere foto door de opzet van het boek niet opnemen (want daarin wilde ik alleen foto’s uit die oorlogsjaren.) Maar ik wilde het beeld toch heel graag met jullie delen.

Sonja en Peter zijn na de oorlog geëmigreerd en uiteindelijk in New York gaan wonen. Ze kregen twee dochters en overleden in 2020.

Het was de meeste bruidsparen uit Westerbork niet gegund samen oud te worden, maar Sonja en Peter vormden de gelukkige uitzondering daarop.

🧡
Saskia

***
‘Tot de dood ons scheidt. De huwelijken in Kamp Westerbork’ van Saskia Aukema verscheen in 2022; drukkerij Zwaan Lenoir; vormgeving Suze Swarte; prijs: 32,95 euro; te verkrijgen via https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork/

Tot de dood ons scheidt: boek over de huwelijken van Kamp Westerbork door schrijver en fotograaf Saskia Aukema.

27/07/2023

Margot Cohen en Siegfried Frank trouwden vandaag precies 81 jaar geleden in Kamp Westerbork (op 27 juli 1942).

Margot was al eerder getrouwd geweest en had uit dat huwelijk een dochter, Sophia Juliana Senta Lindeman. Het gezin wordt op 4 september 1944 op transport gesteld naar Theresienstadt, en al snel moeten ze vanuit dat kamp door naar Auschwitz.

Margot en haar dochter Sophia worden daar op de dag van aankomst vergast, op 6 oktober 1944. Margot is dan 23 jaar, Sophia 4 jaar. Siegfried overleeft hen in Auschwitz, en wordt enkele keren verplaatst naar andere kampen. Op 18 april 1945 strandt de trein waarin hij met andere gevangenen zit, en een meerdaagse voettocht van ruim 80 kilometer begint, op weg naar Theresienstadt. Daar komt hij niet meer aan.

Margot en Siegfried zijn 802 dagen getrouwd geweest tot de dood hen scheidde.

❤
Saskia Aukema

>>>
'Tot de dood ons scheidt' over de 261 huwelijken die hebben plaatsgevonden in Kamp Westerbork is nog te verkrijgen via mijn website: https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork

27/07/2023

Vandaag is het precies 81 jaar geleden dat Sonja Salmagne en Peter Mendel Margules trouwden in Kamp Westerbork (dat was op 27 juli 1942). Het zou de eerste dag worden van een lang en gelukkig huwelijk.

Ze overleven de oorlog, verhuizen naar New York en krijgen twee dochters. Sonja overlijdt op 95-jarige leeftijd in 2020, Peter sterft nog geen twee maanden later. Hij is dan 100 jaar.

Het jaar voor haar overlijden vertelt Sonja nog over Kamp Westerbork en over de ontmoeting met Peter in de NOS-documentaire 'Albert Gemmeker, commandant van Kamp Westerbork'. Ik heb er dit mooie citaat uit geleend voor in mijn boek 'Tot de dood ons scheidt':

“In het kamp is me ook het beste gebeurd. Ik heb er mijn man leren kennen. Ik zat daar en daar kwam die lange, blonde jongen binnen. Hij keek om zich heen, keek naar mij, kwam naar me toe en vroeg: ‘Wil je met me dansen?’ Dat was de mooiste dag van mijn leven. We hielden van elkaar vanaf de dag dat we elkaar ontmoetten.”

Elke keer als ik dit citaat voorlees in een lezing, staan de tranen me weer in de ogen. Ik blijf het bijzonder vinden dat de mooiste dag van je leven dus echt plaats kan vinden op een vreselijke plaats als Westerbork.

❤
Saskia Aukema

>>>

'Tot de dood ons scheidt' over de huwelijken van Kamp Westerbork is te verkrijgen via mijn webwinkel: https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork/

17/07/2023

Wauw, wat een cadeau is dit! Het huwelijk van Annie en Hans (en enkele andere passages uit ‘Tot de dood ons scheidt’) vormde de inspiratie voor deze scène uit ‘Sjiwwe voor Sobibor’ van Roestvrij Theater, een gezelschap van jonge makers.

Ik kon de voorstelling door omstandigheden helaas niet bijwonen, maar het theatergezelschap was zo aardig de scène te filmen en op te sturen.

Daar ben ik natuurlijk enorm blij mee, want het is zo bijzonder om opeens een Hans en Annie van vlees en bloed te zien – ze zijn zo levendig en verliefd. En hoe mooi is het dat een fotoboek de inspiratie vormt voor een andere kunstvorm. Met z’n allen blijven we op allerlei manieren de verhalen vertellen.

(via het knopje 'cc' onder in de video kun je de ondertitels inschakelen om het beter te kunnen volgen.)

❤
Saskia Aukema
(maker 'Tot de dood ons scheidt', achternicht van Annie)

>>>>

Het boek ‘Tot de dood ons scheidt’ (over de huwelijken die zijn gesloten in Kamp Westerbork) is te koop via https://winkel.saskia-aukema.nl/tot-de-dood-ons-scheidt-huwelijken-westerbork/

‘Sjiwwe voor Sobibor’ van Roestvrij theater
Regie en script: Leander Breen
Productieleiding: Welina Ensing
Advies: Andrada Maria Simo
Dramaturgie en speladvies: Dorien Folkers
Techniek: Fons Groenewegen
Spelers: Kaj van Veen, Benthe Dekker, Naomi Boerhof, Riët Berkhout, Hateya Bruinewoud, Andrea Ynema, Max Oosterloo, Bink Kampma, Jente Leenheer, Kasper Dijkstra & Kim Prins
Met dank aan Bertien Minco (Herinneringscentrum Kamp Westerbork) en Micha Bruinvels (Nationaal Monument Kamp Amersfoort) voor de tips!

04/06/2023

De voorstelling 'Sjiwwe voor Sobibor' van Roestvrij theater gaat over treinen die vanuit Westerbork vertrokken met als eindbestemming Sobibor. Alsof dat niet bijzonder genoeg is, is er in een van de scènes een belangrijke rol weggelegd voor het huwelijk dat Annie en Hans sloten in Kamp Westerbork. Ik merk dat ik het een heel fijn idee vind dat ze op deze manier voortleven!

Stom genoeg heb ik de voorstellingen niet kunnen bijwonen. Mocht iemand er beeldmateriaal van hebben, dan hou ik me zeker aanbevolen!

https://kampwesterbork.nl/programma/activiteiten/item/sjiwwe-voor-sobibor