04/10/2026
ಭಾರತದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ನಗರದಲ್ಲಿ, ಮನೆಯೊಂದರ ಮುಂದಿನ ಬೀದಿ ದೀಪವು ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಆರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಾರನೆಯ ರಾತ್ರಿಯೂ ಅದು ಬೆಳಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರನೇ ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಗೆ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಾರತೀಯರು ಹೇಳುವ ಅದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಆ ಮನೆಯಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯಾರಾದರೂ ದೂರು ನೀಡಬೇಕು”.
ಆದರೆ ಯಾವ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ? ಆ ಬೀದಿ ದೀಪದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳಿವೆ: ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ, ಆ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ತೀರಾ ಹತ್ತಿರವಿರುವ, ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಹಾಗೂ ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ ಚರ್ಚೆಯಾಗುವ, ಆ ಬೀದಿಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.
ಆ ಮೂರನೇ ಹಂತಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೆಸರಿದೆ. ನಗರದ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಅದನ್ನು ನಗರ ಸಭೆ (ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ), ಪುರಸಭೆ (ನಗರಸಭೆ) ಅಥವಾ ಪಟ್ಟಣ ಪಂಚಾಯಿತಿ (ನಗರ ಪಂಚಾಯಿತಿ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಆ ಬೀದಿ ದೀಪದ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ನೈಜ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇರುವುದು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಹೊರತು, ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರಿಗಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯವರಿಗಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ.
ಇದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. 1992 ರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು 74 ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು, ಇದು ಭಾರತದ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಯಂ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ನಗರ ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ತಮ್ಮಿಷ್ಟದಂತೆ ರೂಪಿಸಬಹುದಿತ್ತು ಅಥವಾ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. 1992 ರ ನಂತರ, ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಸಂವಿಧಾನಬದ್ಧ ಚುನಾವಣೆಗಳು, ನಿಗದಿತ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮತ್ತು ಪುರಸಭೆಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾದ ಹದಿನೆಂಟು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುವ ‘ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅನುಸೂಚಿ’ಯನ್ನು (Twelfth Schedule) ನಗರಗಳು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ರಸ್ತೆಗಳು, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಪೂರೈಕೆ, ಬೀದಿ ದೀಪಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಕೊಳಚೆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸುಧಾರಣೆ, ಉದ್ಯಾನವನಗಳು, ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಸೇವೆಗಳು — ಈ ಪಟ್ಟಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ, ಮುಂದಿನ ಬಾರಿ ಬೀದಿ ದೀಪ ಆರಿಹೋದಾಗ, ರಸ್ತೆ ಹಾಳಾಗಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಕಸ ತೆರವುಗೊಳಿಸದೆ ದಿನಗಟ್ಟಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ನಿಜವಾಗಿ ಹೊಣೆಗಾರರಾಗಿರುವ ಕಚೇರಿಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಫೋನ್ ಕರೆ ದೂರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೆ.
ಆದರೆ ಇಲ್ಲೊಂದು ಕಠಿಣವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇದೆ. ನಿಮ್ಮ ನಗರ ಸಭೆಯು ನಿಮ್ಮ ದಿನನಿತ್ಯದ ಜೀವನದ ಬಹುಪಾಲು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಹೊಣೆಗಾರನಾಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಜವಾಗಿ ಅದರ ಬಳಿ ಹಣ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಾಕಷ್ಟಿದೆಯೇ?
ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (RBI) ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಉತ್ತೇಜನಕಾರಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ನಗರ ಸಭೆಗಳು ತಮ್ಮ ಆದಾಯದ ಶೇ. 60 ರಿಂದ 64 ರಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವತಃ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅದರ ಆದಾಯ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಆಸ್ತಿ ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಸ್ಥಳೀಯ ಶುಲ್ಕಗಳ ಮೂಲಕ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಾಕಿ ಶೇ. 36 ರಿಂದ 40 ರಷ್ಟು ಆದಾಯವು ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅನುದಾನವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ಐಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಥವಾ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಂತಹ ದೇಶಗಳ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಆದಾಯದ ಶೇ. 80 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನು ತಾವೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ನಗರ ಸಭೆಗಳು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ (GDP) ಶೇ. 1 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ದಿನನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಸರ್ಕಾರದ ಹಂತಕ್ಕೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಶೇಕಡಾವಾರು ವೆಚ್ಚವಾಗಿದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಅರ್ಥವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ. ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳುವ ನಗರ ಸರ್ಕಾರವು, ಸ್ವತಃ ಸಂಪಾದಿಸುವ ಬದಲು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಸಂಬಂಧಿಕರ ಬಳಿ ಹಣ ಕೇಳುವ ಕುಟುಂಬದಂತಿದೆ. ಅದು ಜೀವನ ನಡೆಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಬೀದಿ ದೀಪ, ಚರಂಡಿ ಅಥವಾ ಉದ್ಯಾನವನ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಮೊದಲು ಸರಿಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅದಕ್ಕೆ ತೀರಾ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ.
ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಹಿಂದೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಗತಿಯೂ ಇದೆ. 74 ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು ನಗರಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಒಟ್ಟು ಸೀಟುಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಸಾವಿರಾರು ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ಇದು ಬೀದಿ ದೀಪಗಳು, ನೀರಿನ ಪೈಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಚರಂಡಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು.
ಇದರರ್ಥ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಾಗರಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯೂ ಕೇವಲ ಹಣದ ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಗರ ಸಭೆಯೂ ಸಮಾನ ಕ್ಷಮತೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೀಮಿತ ನಿಧಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹಾಳಾದ ಬೀದಿ ದೀಪಕ್ಕಾಗಿ ಮುಖವಿಲ್ಲದ ‘ಸರ್ಕಾರ’ವನ್ನು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ನಿಂದಿಸುವುದು, ನಿಜವಾದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಯಾರಿಗಿರುತ್ತದೆ, ಯಾರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಪರಿಮಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಗ್ರಹಿಕೆ ತಪ್ಪಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಒಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಹದಿನೆಂಟು ಅಂಶಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯೋ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯೋ ಅಲ್ಲ, ನಗರ ಸಭೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೊದಲು ಮುಟ್ಟಬೇಕಾದ ಬಾಗಿಲು ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವುದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಅದು ದೂರು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಾರ್ಡ್ ಕೌನ್ಸಿಲರ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಹೊಣೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಮುಂದಿನ ಬಾರಿ ನೀವು ಉರಿಯದ ಬೀದಿ ದೀಪವನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುವಾಗ, “ಸರ್ಕಾರ ಇದನ್ನು ಏಕೆ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ” ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕಿರಿದಾದ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ: ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಯಾರನ್ನು ಚುನಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಆಧಾರಗಳು: ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, “Report on Municipal Finances” (2024); ವಸತಿ ಮತ್ತು ನಗರ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ, ಸಂವಿಧಾನ (74 ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆ, 1992, ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅನುಸೂಚಿ; ಭಾರತೀಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಗಳ ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೀಸಲಾತಿ ನಿಯಮಗಳ ದಾಖಲೆಗಳು.
