26/12/2025
Lạm phát của ảnh - lạm phát của thực tại
Cái thời của Walter Benjamin khi nhiếp ảnh vẫn ở cái buổi vẫy vùng khám phá những khả năng của nó và ngày một tự thân định vị thành một thứ nghệ thuật độc lập, ông đã tiên liệu rằng nhiếp ảnh cũng như cái kỹ nghệ in ấn hàng loạt và tái sản xuất của nó, đã, đang và sẽ đe dọa cái "hào quang độc bản" của hội họa. Để rồi một thứ khủng hoảng hay nói một cách trung dung hơn, một viễn cảnh có nét tương đồng đang diễn ra trong ngày hôm nay, cái thời đại mà hầu khắp phần nhân loại ai ai cũng có và có thể sở hữu thứ "máy ảnh" tiện dụng nhất: điện thoại. Dĩ nhiên không phải và không thể so sánh với một chiếc máy ảnh chuyên nghiệp nhưng rõ ràng ảnh chụp từ điện thoại là một nghịch dị, là biến cố trong cách hiểu và nhìn nhận về ảnh khi xét từ bình diện của một ngành nghệ thuật. Điện thoại trao cái quyền năng ghi khắc thực tại cho tất cả mọi người để việc chụp ảnh (chưa nói đến khía cạnh nghệ thuật của ảnh) giờ đây không còn là cái tháp ngà kiên cố của giới nhà nghề nữa. Ảnh xuất hiện khắp nơi và mọi lúc trong đời sống và cùng với sự phổ cập mạng xã hội mà hôm nay đã thành một thứ sàn trình - hiện đời sống không thể tách rời thì con người ngày càng sản xuất ảnh và nhìn thấy ảnh tới cái mức mà có lẽ không quá đáng khi nói rằng ảnh đã bị giải - thiêng hóa mặc xác cái nỗ lực duy trì định chế nghệ thuật của ảnh từ giới nhà nghề hay từ hoạt động lý luận. Ảnh tràn lan khi được chụp vu vơ, những bức ảnh được bấm máy không cần suy nghĩ... Nhiếp ảnh dù được khởi đi như một loại hình nghệ thuật trong suốt lịch sử của nó với vô vàn những sáng tạo trong hình thức và nội dung thì về căn bản, cái năng lực căn cốt nhất, cái làm nên căn tính của nó là khả năng ghi chép lại thực tại ở mức độ chân thực nhất mà con người từng có được, mọi sáng tạo trong nghệ thuật ảnh đều khó lòng phủ nhận cái quyền năng đó. Và khi cái năng lực đó được đến tay của tất cả đến nỗi thứ quyền năng đó chẳng phải cái gì kinh viện mà người ta cần trau dồi và huân tập để thực hiện được bên cạnh sở hữu thiết bị, thì liệu Lyotard có lạc quan hay không khi cho rằng Tâm thức hậu hiện đại không phải một sự khóc than u hoài cho sự vãn thời của những đại tự sự, mà là sự hân hoan khi giờ đây tiểu tự sự đã khẳng định được thế đứng của mình và nghệ thuật từ trang sử của hôm nay sẽ là nghệ thuật của sự tự do khai phá những khả thể đến khôn cùng...?
Ảnh: Taxi của Saul Leiter (1923 - 2013)