18/07/2026
ดาราศาสตร์ และการเดินเรือใน "The Odyssey"
(บทความนี้ไม่มี spoiler)
ถ้าใครที่ได้ไปดูภาพยนต์เรื่องใหม่ของ Christopher Nolan กับมหากาพย์ของบทกวีเรื่องที่เก่าแก่ที่สุดเรื่องหนึ่งที่เคยถือกำเนิดขึ้นมาบนโลก "The Odyssey" จะมีฉากหนึ่งของการเดินเรือ ที่ Odysseus ที่กำลังจะล่องเรือไปทางทิศตะวันตก ได้บอกลูกเรือว่า
"เอา(กลุ่มดาว)หมีไว้ทางขวา"
แน่นอนว่า คำว่า "หมี" ในที่นี้หมายถึงกลุ่มดาว "หมีใหญ่" และ "หมีเล็ก" หรือ Ursa Major และ Ursa Minor สังเกตว่าเขาเลือกที่จะใช้กลุ่มดาว "หมี" นำทาง มากกว่าที่จะใช้ "ดาวเหนือ" ซึ่งเป็นรายละเอียดที่น่าสนใจมาก
- ตำนานของกลุ่มดาวหมี
ในตำนานกรีกนั้น หมีทั้งสองมาจากตำนานของ Callisto ที่เทพซุสแอบมีสัมพันธ์ด้วย จนคลอดบุตรออกมาชื่อว่า Arcas ต่อมาเมื่อ Hera ภรรยาของซุสจับได้ จึงลงโทษโดยการสาป Callisto ให้กลายเป็นหมีไปหลบอยู่ในป่า เมื่อ Arcas โตขึ้นอายุ 16 ปี บังเอิญไปเจอแม่ของตัวเองในป่าเข้า Callisto ที่ไม่ได้เจอลูกมานานจึงพยายามวิ่งเข้ามาหา แต่ Arcas กลับคิดว่าหมีกำลังจะทำร้าย จึงพยายามจะป้องกันตัวเอง เพื่อป้องกันไม่ให้ลูกฆ่าแม่ของตัวเอง ซุสจึงได้เสก Arcas ให้เป็นหมีเช่นกัน และจับทั้งสองเหวี่ยงขึ้นไปบนท้องฟ้า กลายเป็นกลุ่มดาว (ตำนานกรีกนั้นมีหลายเวอร์ชั่น แตกต่างกันเล็กน้อย บ้างก็ว่าลูกฆ่าแม่ไปแล้ว บ้างก็อธิบายว่าตอนเหวี่ยงขึ้นไปนั้นเป็นต้นเหตุที่ทำให้ "หมี" มีหางยาว)
ตำนานกรีกยังเล่าขานกันว่า จนถึงทุกวันนี้ หมีทั้งสองก็ยังคงวนหากันอยู่บนท้องฟ้า
- กลุ่มดาวหมี และการหาทิศทาง
กลุ่มดาวหมีทั้งสองนั้นเป็นกลุ่มดาวที่สำคัญมากในการหาทิศทาง เพราะกลุ่มดาวทั้งสองนั้นอยู่ใกล้กับขั้วฟ้าเหนือเป็นอย่างมาก เราจึงมักจะพบกลุ่มดาวทั้งสองในทางทิศเหนือ
นอกจากนี้ ปัจจุบัน "ดาวเหนือ" หรือ Polaris ตรงกับดาวสว่างที่ตรงปลายหางของหมีเล็กพอดี ซึ่งหากเราสามารถหากลุ่มดาวหมีเล็กได้ เราก็จะหาดาวเหนือได้ นอกจากนี้ กลุ่มดาวหมีใหญ่เป็นกลุ่มดาวที่ประกอบด้วยดาวสว่างที่สังเกตเห็นได้ง่าย มีรูปร่างที่ชัดเจน หรือที่รู้จักกันในชื่อของ "กระบวย" โดยหากเราลากดาวทั้งสองของปลาย "กระบวย" ในส่วนของกลุ่มดาวหมีใหญ่ ก็จะสามารถนำเราไปสู่ดาวเหนือได้เช่นกัน
แม้ว่าลำพังการสามารถสังเกตกลุ่มดาวทั้งสองนั้นก็พอจะบอกได้คร่าวๆ แล้วว่าทิศใดค่อนไปทางเหนือ แต่การที่สามารถระบุดาวเหนือได้นั้นจะทำให้การหาทิศทางแม่นยำกว่าเป็นอย่างมาก โดยเฉพาะในการเดินเรือ
- ทำไม Odysseus จึงไม่ได้มองหา "ดาวเหนือ"?
รายละเอียดหนึ่งที่น่าสนใจเป็นอย่างมาก ก็คือในภาพยนต์นั้น Odysseus ไม่ได้บอกให้เอา "ดาวเหนือ" ไว้ทางขวา แต่บอกให้เอา "หมี" ไว้ทางขวา
ซึ่งความเป็นไปได้หนึ่ง ก็คือนี่อาจจะเป็นความบังเอิญ ที่ทางทีมถ่ายทำรู้สึกว่า "หมี" มันฟังดูเข้าใจง่ายกว่าสำหรับคนดู มากกว่า "ดาวเหนือ" แล้วยังแอบ tie-in ความเป็นกรีกเข้าไปด้วย แต่ถ้าหากว่านี่เป็นความตั้งใจของ Christopher Nolan แล้ว นี่จะเป็นรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ที่ลึกซึ้งมากทีเดียว
นั่นก็เป็นเพราะว่า ในสมัยกรีกโบราณนั้น ไม่ได้มี "ดาวเหนือ" นั่นเอง
"ดาวเหนือ" นั้นไม่ได้มีความพิเศษอะไร เป็นดาวที่มีความสว่างพอสมควร แต่ไม่ได้สว่างที่สุดบนท้องฟ้า (อย่างที่หลายคนเข้าใจผิด) มันก็แค่ "บังเอิญ" ไปอยู่เกือบตรงกับขั้วของท้องฟ้าพอดี แต่ก็ยังห่างออกไปเกือบ 1 องศา
ซึ่งที่เป็นเรื่องบังเอิญโดยแท้จริง เพราะความจริงแล้วขั้วเหนือของท้องฟ้านั้นไม่ได้อยู่กับที่ เพราะว่าแกนของโลกที่เอียงนั้น กำลังส่ายอย่างช้าๆ คล้ายกับลูกข่างที่กำลังจะล้ม โดยหนึ่งรอบในการส่ายกินเวลาประมาณ 20,000 ปี
แม้ว่า 20,000 ปีนั้นอาจจะฟังดูเป็นเวลาที่ฟังดูนาน แต่หากเทียบกันแล้วในยุคกรีกโบราณนี่ก็เกิดขึ้นมาแล้วกว่า 3,000 ปีที่แล้ว ซึ่งเกิน 1 ใน 10 รอบไปแล้ว นั่นหมายความว่าตำแหน่งของขั้วฟ้าเหนือนั้นไม่ได้อยู่ใกล้กับดาว "Polaris" ในยุคของกรีก (และก็ไม่เคยมีดาวชื่อ "Polaris" จนในยุคหลังๆ)
กลับกัน ตำแหน่งของ "ขั้วฟ้า" ในยุคกรีกโบราณนั้น จะอยู่ระหว่างกลุ่มดาวหมีใหญ่และหมีเล็ก ด้วยเหตุนี้ ในตำนานของกรีกดั้งเดิมนั้น แม่หมีและลูกหมี จะ "วนหากันไปตลอด" โดยจะหมุนไปรอบๆ ขั้วเหนือ ในขณะที่ในยุคปัจจุบัน จะกลายเป็น "แม่หมีวนไปรอบๆ ลูกหมี"
ซึ่งนั่นหมายความว่า ในยุคกรีกโบราณของ Odysseus นั้น เขาจะไม่มองหา "ดาวเหนือ" แต่จะมองหา "หมี" และใช้กลุ่มดาวหมีทั้งสองบอกทิศเหนือนั่นเอง ซึ่งเป็นรายละเอียดของภาพยนต์ที่สอดคล้องกับความเป็นจริงที่ดีมากๆ
- ดินแดนแห่งหมี: Arctic & Antarctic
บางคนอาจจะเคยได้ยินที่มีคนบอกว่า "Arctic" แปลว่าหมี ส่วน "Antarctic" แปลว่าไม่มีหมี ซึ่งเป็นการบอกว่าขั้วโลกเหนือนั้นมีหมีขาว แต่ขั้วโลกใต้นั้นไม่มี
ซึ่งก็เป็นความจริงว่าคำว่า "Arctic" นั้นมาจากกรีกโบราณคำว่า ἄρκτος หรือ "arktos" ที่แปลว่า "หมี" และก็เป็นเรื่องจริงว่าหมีขาวนั้นพบได้เฉพาะในขั้วโลกเหนือ ก็เลยฟังดูสมเหตุสมผลว่านั่นอาจจะเป็นสาเหตุที่เขาตั้งชื่อนั้น
แต่ปัญหาก็คือ ในยุคกรีกโบราณนั้น เขายังไม่รู้จักว่ามีหมีขาวด้วยซ้ำ (และก็ไม่มีใครทราบได้ว่าขั้วโลกใต้มีหมีขาวหรือไม่) จึงเป็นไปไม่ได้ที่จะตั้งชื่อ Arctic จากหมีขาว
แท้จริงแล้ว คำว่า "Arctic" แปลได้ว่า "ดินแดนแห่งหมี" ซึ่งหมีในที่นี่ ก็หมายถึง Callisto และ Arcus กลุ่มดาวหมีใหญ่และหมีเล็กของเรานั่นเอง เพราะชาวกรีกโบราณจะใช้กลุ่มดาวหมีทั้งสองมองหาทิศเหนือ จึงเรียกดินแดนอันไกลโพ้นทางทิศของกลุ่มดาวหมีว่าเป็น "ดินแดนแห่งหมี" หรือ Arctic ซึ่งเป็นเหตุบังเอิญว่าขั้วโลกนี้กลับมีหมีขาวอาศัยอยู่พอดี
