Alhayat

23/02/2026

Mootummaan Itiyoophiyaa fi jaarmiyaaleen fayyaa qaamni dhimmi ilaallatu abbaan taayitaa nyaataa fi Qorichoota Itoophiyaa keemikaalota fayyaa miidhan kan akka DDT, Aldrin, Heptachlor fi kkf akka hin gurguramne ykn oomisha jimaa irratti hawaasni hin fayyadamne seeraan dhoorkuu qabu.

Jimaa irratti keemikaala summii qabu (toxic pesticides) akka hin biifamne gochuu fi bakka sanatti mala aadaa kan biraa kan miidhaa hin qabne ayyadamuun jimaa magarsuun ni danda’ama.

Namoota jimaa oomishan gargaarsa Ogummaa laachuu fi dhaabbileen namoota jimaa karaa qulqulluudhaan oomishan jajjabeessuu, kunis fayyaa fi dinagdee waliin toluu danda’a.

Jimaa qulqullina qabu oomishuun — yoo beekumsa saayinsii irratti hundaa’e — faayidaa qabeessa fi dinagdee hawaasa tiif deeggarsa ta'aa.

Rakkoo kana dubbachuun jimaa balleessaa jechuumiti, fayyaa jiraattootaa fi qabeenya isaanii eeguuf tarkaanfii gara fuulduraatti fudhachuun barbaachisudha.

Jimaa keemikaala biifamee irraa of qusadha! Yeroo yeroon talaallii HBV fudhadhaa! fayyaa ummata ofii eeguuf mootummaan seera cimaa keemikaala dhoorku diriirsuun furmaata waaraa fi tasgabbaa’aa ta’e fiduun dirqama!.

👨‍⚕️ Author:
Dr. Huzayifa Mohammedawol Shifa
Specialist in Herbal Medicine & Evidence-Based Integrative Therapy Director & Doctor – Giddu Gala Yaala Qoricha Aadaa Oromiyaa (Oromia Traditional Medicine Center)
📍 Shashemene Oromia, Ethiopia — 2025

Mana Qoricha Aadaa Oromiyaa Follow godha.

📚 Madda Wabii Saayinsaawaa (Scientific References)

1. Ethiopian Public Health Institute (EPHI), National Hepatitis B & C Sero-prevalence Report, 2022.

2. World Health Organization (WHO), Global Hepatitis Report, Geneva, 2023.

3. Ministry of Health, Yemen, National Viral Hepatitis Survey, 2020.

4. Kenyan Medical Journal, Correlation between Khat Chewing and Hepatitis B Prevalence in Eastern Kenya, 2021.

5. "Pesticide Residue Analysis of Khat Leaves and Health Risks among Khat Chewers in the Amhara Region, Northwestern Ethiopia"

6. Exposure to DDT and its metabolites from khat (Catha edulis) chewing: Consumers risk assessment from southwestern Ethiopia

7. A review of the health implications of heavy metals and pesticide residues on khat users | Bulletin of the National Research Centre

23/02/2026

Qonnaan bultoonni Jimaa yokan caatii irratti keemikaalli summii hamaa qabu! Biifaa jiru! Keemikaalonni kun gariin isaanii kan akka addunyaatti itti fayyadamni isaanii dhoorakaman kan akka DDT, Diazinon, Profenofos fi kkf jimaan akka dafee guddatu yokan marguuf jecha itti biifama kunis tiruu dabalatee fayyaa walii galaa dadhabsiisuun miidhaa guddaa qaba!.

Namni Vaayireesii kana qabu caatii jimaa qaamuun Tiruu isaa ni dadhaba, faayidaan qorichaa ni fashalaa'a dandeettii ittisa qaamaa ni dadhaba, qaamni isaa vaayirasichaan akka injafatamu Taasisii baayyina Vaayireesii Viralodii isaa Saffisaan ol dabala kunis dhukkubsataa irratti:

👉 Carraa vaayrasii kun gara madaayuu tiruu sirroosii tti guddachuu dachaa 3n dabalaa deema.

👉 Carraa Kaansarii Tiruu (HCC)n Qabamuu dachaa 5nii ol dabala.

👉Carraa Tiruu hojii dhaabuu yokan (Liver failure) dachaa lamaan guddisa.

Namni Vaayireesii Tiruu Hepatitis B qabu yoo jimaa keemikaalota miidhaa fayyaa qaban kanneen kana fayyadama yoo ta'e ofiin of ajjee"saa jiraachuu isaa beekuu qaba!.

Akkasumas jimaan faayidaa qorichoota hirrisa, Keemikaalonni jimaa kun inzaayimoota tiruu meetaabolii qorichaaf itti gaafatamummaa qaban kan akka (Cytochrome P450) gidduu seenuun bu’a qabeessummaa qoricha farra vaayirasii laaffisuun summii isaanii akka dabalu taasisa Kunis fayyaa tiruu dadhabsiisa carraa Vaayirasiin kun gara sadarkaa hamaa kan akka akka Kaansarii Tiruutti ce'uuf qabu ni guddisa.

Jimaan qulqullina qabuu fi keemikaalota irraa bilisa ta'e yoo hanga baayyee xiqqaa ta'een fudhatame, kallattiin tiruu yokan kalee fayyaa qabu Irratti miidhaa hama hin qabu!

Garuu yeroo kana oomishtoonni jimaa akka inni saffisaan margu yokan guddatuuf jecha keemikaalaa fi Qorichoota adda addaa itti biifaa jiru! Kunis Tiruu dhukkubsataa tokkoof balaa lubbuu galaafachuu danda'u kan fidu yoo ta'u! Akkasumas Tiruu fayyaa qabu irrattis miidhaa fayyaa hamaa geessisa!.

Jimaa keemikaalli irratti biifame fayyadamuun Summii cimaa qaama namaa keessatti Uuma
Summiin kuniis Yeroo qaama namaa keessatti kuufame dhukkuboota Ciccimoo Yeroo dheeraa (Chronic Diseases) nama saaxila! Tiruu fi kalee irratti miidhaa guddaa Uuma, dhukkuba Vaayireesii Tiruu nama irratti hammeessa. Carraa dhukkuba kaansariin qabamuu yokan (Cancer Risks) guddisaa!

Hakiimonni Tiruu Hepatologistoonni fi qorattoonni dhukkubsattoota dhukkuba tiruu B yeroo dheeraa qaban irratti balaa dabalataa olaanaa waan fiduuf guutummaatti jimaa irraa fagaachuu akka qabanu irratti walii galu. Miidhaan isaa Tiruu dadhabsiisuu qofa osoo hin taane, adeemsa wal'aansaa fashaleessuu fi carraa gara cirrhosis ykn kaansariitti ce'uu ni dabala.

Namoonni fayyaan caatii/jimaa yeroo fayyadamtan keemikaala irraa bilisa ta'ee hanga baayyee xiqqaan fayyadamuu qabdu! Akkasumas nyaataa fi soorata adda addaa sirnaan fayyadamuu qabdu.

Dhukkubsattoonni caatii irraa guutummaatti of qusachuu fi nyaata madaalawaa pirootiinii biqiltootaa fi antioksidaantii uumamaa kan akka abukaadoo, hirdii yokan turmeric, qullubbii adii yokan garlic, fi waan damma baayyinaan akka nyaatan gorfama.

Namoonni baay'een yeroo caatiin miidhaa qaba jedhamu! Dhugaatii Alkoolii wayyaaree? Jedhanii gaaffii diddaa dhiyeessu!.

Dhiibbaa dhiigaatii alkoolii fi caatii tiruu rratti qabu wal bira qabuun yoo ilaalle, qorannoon alkooliin caalaatti summii akka qabu mirkaneessa, dhugaatii Alkoolii dafee miidhaa saffisaan geessisuun kan beekkamu yoo ta'u, ha ta'uu garuu kana jechuun caatiin miidhaa irraa qulqulluudha jechuu miti.

Miidhaan jimaa dhokataa callisaa dha, Yeroo dheeraaf itti fayyadamuudhaan miidhaan isaa suuta suutaan caasaa tiruu fi seelii tiruu suuta suutaan balleessa
Summiin isaa kuufamee dhuma irratti miidhaan isaa dhugaati alkaalii wajjiin walfakkaataadha.

Namoonni yeroo dheeraa jimaa keemikaala biifame nyaatan qorannoo tiruu (Liver Screening) fi qorannoo kalee (Kidney test) raawwachuu qabdu!.

Rakkoo kana furuuf Mootummaan fi dhaabbileen fayyaa talaallii Hepatitis B yeroo yeroon naannoo sanatti akka argamu taasisuu qabu.

22/02/2026

22/02/2026

Nafsee kee mohachuuf waan gootu dhageefadhu mee.

20/08/2025

Wow akkam bareeda

21/04/2025

Abbaan manaa Gartuun dhiigaa isaa RH +ve ta'ee fi Haati manaa RH -ve taate yoo walfuudhan, Ulfa irratti miidhaalee akkamii geessisaa?
*************************************************
Gartuu dhiigaa nagativaa jechuun seeliin dhiigaa diimaa (Red Blood Cells) ummamaan yoo qaama isa irraa pirootinii Rh jedhamuu hin qabuu ta’ee dha (Gartuu dhiigaa A-, B-, AB- fi O-). Kan RH poozatii jennu ammoo faallaa isaati (Gartuu dhiigaa A+, B+, AB+ fi O+).
*************************************************
ULFA IRRATTI AKKAMIIN DHIIBBAA GEESSISAA?
Dubartiin gartuu dhiigaa nagativaa (Rh-ve) qabduu tokkoo dhiira gartuu dhiigaa pozativaa (Rh +ve) qabuu waliin ga’eela yoo godhatee ulfooftu, gartuun dhiigaa kan miciree/mucaa isaan pozaativii carraa ta’uu ol'aanaa qaba. Yoo dhiigni mucaa gadameessa keessa jiruu Rh+ ta'u, sirni madiinummaa haadhaa (maternal immune system) seelii dhiigaa diimaa kan miciree gadameessa keessaa kana akka aalagati illaaluudhaan loluu ykn miidhuu eegala. Wanti kunis miciree gadameessa keessa jiru fi ulfa itti aanee dhufu irattis rakkoo armaan gadii fiduu danda,a
-Ulfa ba'uu (abortion)
-Hir’ina dhiigaa mucaa irratti (fetal anemia)
-Du’aatii mucaa gadameessa keessatti (stillbirth)
-Qaama mucaa keessatti bishaan kufamuu (fetal ascites)
*************************************************
RAKKOO KANA AKKAMIIN ITTISUU DANDEENYAA?
-Yeroo ulfaa qoricha iminooglobuuliin (anti-D ) jedhamu, kan haadhaaf kennamuu fi dhukkuba kana hambisuuf oolu fudhachuu. Iminooglobuuliin (anti-D ) kunis yeroo lama kennama.
1. Yoo ulfi ji’a 7 ykn torbee 28 irra ga'u.
2. Erga deessee booda yoo gartuun dhiigaa mucaa ilaalamee RH +ve ta'e, haati deesse sa’aa 72 keessatti haadhaf kenama.
***************
Hubachiisa:
-Dubartiin gartuu dhiigaa nagativaa (Rh-ve) qabduu tokkoo dhiira gartuu dhiigaa nagativaa (Rh -ve) qabu waliin ga’eela yoo godhatee mucaan isaanis gartuu dhiigaa nagativaa(Rh-ve) waan qabatuuf rakkoon umamuu hin jiru. Kanaaf haadhaf

29/11/2024

Alhamdulillah
Yaa Allaah

23/07/2024

yaa egeree dhaloota afrikkaa
dhaloonikee si akeekkata
yaa akeeka dhugaa
haqaaf bilisummaa keen kaatta
wanti tokkoyyuu sin dhaabu karaarra!!

07/02/2024

Can akkas tahuu feetu ilaalime!!